ڕازان - Razan

  حەمدی ئولوکایا؛ گەنجە کوردەکەی بازاڕەکانی ئەمریکای هەژاند زۆرن ئەو چیرۆکانەی باس لە تێکۆشان دەکەن، بەڵام چیرۆکی حەمدی ئولوکایا ، دامەزرێنەری کۆمپانیای جیهانیی "چۆبانی" (Chobani) ، وەک ئەفسانەیەکی مۆدێرن دەبینرێت. ئەو پیاوەی کە ڕۆژێک لە ڕۆژان لە باکووری کوردستان خەریکی مەڕداری بوو، ئێستا وەک یەکێک لە دەوڵەمەندترین و کاریگەرترین کەسایەتییەکانی جیهان ناوی دەهێنرێت. کە سامانەکەى گەیشتە 13.7 ملیار دۆلار. سەرەتایەکی سادە و کۆچ بەرەو نادیار حەمدی لە خێزانێکی کۆچەری لەدایکبوو کە ژیانیان لەسەر بەرهەمهێنانی پەنیر و ماست بوو. لە ساڵی ١٩٩٤، بەبێ ئەوەی زۆر لە زمانی ئینگلیزی بزانێت، ڕووی کردە وڵاتی ئەمریکا بۆ خوێندن. کاتێک باوکی سەردانی کرد، پێی وت: "ئەوان لێرە پەنیری باشیان نییە"، ئەم ڕستەیە بوو بە هەوێنی یەکەم پڕۆژەی حەمدی کە کارگەیەکی بچووکی پەنیر بوو. کارگەیەکی کۆن و خەونێکی گەورە لە ساڵی ٢٠٠٥، حەمدی نامیلکەیەکی ڕیکلامی بینی بۆ فرۆشتنی کارگەیەکی کۆنی ماست کە خاوەنەکەی (کۆمپانیای کرافت) دایخستبوو. هەرچەندە پارێزەر و ڕاوێژکارەکانی هۆشدارییان پێدا کە کڕینی کارگەیەکی وا شکستهێن...

  نهێنیی تێربوون تا ژەمی نیوەڕۆ: ٥ باشترین جۆری نانی بەیانی زۆرێک لە ئێمە دوای کاتژمێرێک لە خواردنی نانی بەیانی، دووبارە هەست بە برسێتی دەکەینەوە. ئەمە زۆرجار بەهۆی جۆری ئەو خۆراکانەوەیە کە هەڵمانبژاردوون. بۆ ئەوەی وزەیەکی جێگیرت هەبێت و تا ژەمی نیوەڕۆ پێویستت بە "سناکی" نا تەندروست نەبێت، پێویستە نانی بەیانییەکەت هاوسەنگییەک بێت لە نێوان پرۆتین، ڕیشاڵ، و چەورییە تەندروستەکان . لێرەدا ٥ باشترین بژاردە دەخەینە ڕوو کە توێژینەوە زانستییەکان پشتڕاستیان کردووەتەوە: ١. هێلکە: پاشای پرۆتینەکان هێلکە یەکێکە لە باشترین سەرچاوەکانی پرۆتینی کوالیتی بەرز. توێژینەوەیەک لە گۆڤاری Nutrition Research دەریخستووە ئەو کەسانەی هێلکە بۆ نانی بەیانی دەخۆن، بۆ ماوەی ٢٤ کاتژمێر هەست بە تێرییەکی زیاتر دەکەن و کالۆری کەمتر وەردەگرن بە بەراورد بەوانەی نانی گەنم (Bagels) دەخۆن. بۆچی تێر دەتهێڵێتەوە؟ چونکە هۆرمۆنی "Ppy" و "Glp-1" چالاک دەکات کە سیگناڵی تێربوون بۆ مێشک دەنێرن. ٢. شۆفان (Oatmeal): گەنجینەی ڕیشاڵ شۆفان دەوڵەمەندە بە جۆرە ڕیشاڵێک کە پێی دەوترێت "بێتا-گلوکان" (...

  بۆچی بەیانیان ئارەزووی شیرینی دەکەین؟ ڕوانگەیەکی زانستی زۆر کەس ڕۆژەکەیان بە ئارەزوویەکی بەهێز بۆ خواردنی شیرینی دەست پێ دەکەن؛ وەک کرۆسانت، دانەوێڵە شەکردارەکان، یان نانی هەنگوین. تەنانەت ئەو کەسانەی سیستەمێکی تەندروست پەیڕەو دەکەن، زۆرجار لە ئاست ئەم ئارەزووەدا بێدەسەڵاتن. لێکۆڵینەوەکانی ئەم دواییە، کە لە ماڵپەڕی Verywell Health بڵاوکراونەتەوە، ئاماژە بەوە دەکەن کە ئەمە تەنها حەزێکی سادە نییە، بەڵکو پەیامێکی بایۆلۆژیی جەستەیە. لێرەدا ٤ هۆکاری سەرەکی دەخەینە ڕوو کە بۆچی بەیانیان داوای شەکر دەکەین: ١. دابەزینی ئاستی گلوکۆز دوای "ڕۆژووی شەو" جەستە لە کاتی خەوتندا بۆ ماوەی چەندین کاتژمێر بێ خواردن دەمێنێتەوە. ئەمە دەبێتە هۆی دابەزینی ئاستی شەکری خوێن. کاتێک بەخەبەر دێیت، مێشک داوای سەرچاوەیەکی "خێرای وزە" دەکات، و هیچ شتێک وەک شەکری پاڵفتە و کاربۆهیدراتە سادەکان ناتوانێت ئەو وزە خێرایە دابین بکات. ٢. فشار و بەرزبوونەوەی هۆرمۆنی کۆرتیزۆڵ بە شێوەیەکی سروشتی، ئاستی کۆرتیزۆڵ بەیانیان بەرز دەبێتەوە تا جەستە لە خەو هەڵسێنێت. بەڵام فشاری دەروونیی بەردەوام ئەم هۆرمۆنە لە س...

  یانەی گۆشتخۆرانی مرۆڤ"؛ نهێنییەکی سەیر لە مێژووی لەندەنی ساڵی ١٨٦٣ ماوەیەکە لە فەیسبوک و سۆشیال میدیا، پاش بڵاوبوونەوەى ئابروچوونەکانى جیفرى ئیبیستن بابەتێک بڵاوکراوەتە لە بارەى یانەیەک کەناسراوە بە (یانەى گۆشتخۆرانى مرۆڤ) لە ساڵی ١٨٦٣ لە شاری لەندەن، لەو ساڵانەدا یانەیەکی نامۆ بە ناوی "The Cannibal Club" لەلایەن گەڕیدەی بەناوبانگ سێر ڕیچارد فرانسیس بێرتۆن و مرۆڤناس دکتۆر جیمس هانت دامەزرا. ئەم یانەیە وەک بەشێکی لاوەکی لە "کۆمەڵەی مرۆڤناسی لەندەن " (Anthropological Society of London) سەری هەڵدا .   سێر ڕیچارد فرانسیس بێرتۆن ئایا بە ڕاستی گۆشتی مرۆڤیان دەخوارد؟ وەڵامە کورتەکە نەخێرە . ئەندامانی ئەم یانەیە، کە زۆربەیان زانا، نووسەر و بیرمەند بوون، بە ڕاستی گۆشتی مرۆڤیان نەدەخوارد. ناوی "یانەی گۆشتخۆرەکان" زیاتر وەک تەحەدایەک بۆ بەها ئەخلاقی و ئایینییە توندەکانی سەردەمی ڤیکتۆریای بەریتانی هەڵبژێردرابوو . دکتۆر جیمس هانت   ئامانجی یانەکە چی بوو؟ ئەم یانەیە شوێنێک بوو بۆ کۆبوونەوەی ئەو کەسانەی کە بە "یاخیبووانی فیکری" دەناسران. ئ...

  بۆچی شیرینی دەخۆین تەنانەت کاتێک تێریشین؟ نهێنیی "بێتسوبارا" زۆرێک لە ئێمە دوای خواردنی ژەمێکی قورس و پڕ لە گوشت و چەوری، هەست بە تێرییەکی تەواو دەکەین، بەڵام تەنها بە بینینی پارچەیەک شیرینی یان ئایسکرێم، ئارەزوویەکی نوێمان بۆ خواردن بۆ دروست دەبێتەوە. ئەم دیاردەیە لە کلتووری ژاپۆنیدا بە "بێتسوبارا" (Betsubara) یان "گەدەی جیاواز بۆ شیرینی" ناسراوە. بەڵام ئایا ئەمە ڕاستییەکی زانستییە یان تەنها خەیاڵە؟ بەپێی توێژینەوەکانی میشێل سپیر ، پرۆفیسۆری ئەناتۆمی لە زانکۆی بریستۆڵ، ئەم هەستە پەیوەندی بە بوونی ئەندامێکی زیادەوە نییە، بەڵکو کارلێکێکی ئاڵۆزی نێوان گەدە و مێشکە. ١. گونجاندنی گەدە (Gastric Accommodation) بە پێچەوانەی تێگەیشتنی باو، گەدە تەنها کیسەیەکی قەبارە جێگیر نییە. کاتێک دەست بە خواردن دەکەین، پرۆسەیەک دەستپێدەکات کە پێی دەوترێت "گونجاندنی گەدە". لەم پرۆسەیەدا ماسولکەکانی دیواری گەدە خاو دەبنەوە تا جێگەی خۆراکی زیاتر ببێتەوە بەبێ ئەوەی فشاری ناوەکی زیاد بکات. ئەم نەرمییەی گەدە ڕێگەت پێدەدات "ژووری زیادە" بۆ شیرینییەکان تەرخان بک...

  کەی شیرینی بخۆین؟ نهێنیی پاراستنی هاوسەنگیی شەکری خوێن بۆ زۆر کەس، خواردنی شیرینی دوای ژەمی ئێوارە ڕێوڕەسمێکی ڕۆژانەیە، بەڵام توێژینەوە نوێیەکان دەریانخستووە کە "کاتی خواردن" کاریگەرییەکی یەکلاکەرەوەی هەیە لەسەر ئەوەی جەستە چۆن مامەڵە لەگەڵ شەکردا دەکات. گۆڕینی کاتی شیرینی خواردن دەتوانێت ئاستی وزەت جێگیر بکات و ڕێگری لە هەڵاوسانی کتوپڕی شەکر بگرێت. کاتژمێری بایۆلۆژی و هەستیاریی ئەنسۆلین بەپێی ڕاپۆرتێکی پسپۆڕانی ماڵپەڕی Verywell Health ، جەستەی مرۆڤ خاوەنی کاتژمێرێکی بایۆلۆژییە کە کارایی ئەندامەکان ڕێکدەخات. هەستیاریی جەستە بۆ هۆرمۆنی ئەنسۆلین لە کاتی ڕۆژدا (بەتایبەت نیوەڕۆ) لە بەرزترین ئاستدایە، ئەمەش واتە جەستە لەو کاتەدا زۆر کارامەترە لە پرۆسێسکردنی شەکردا. [Image showing insulin sensitivity levels throughout the day] بۆچی شیرینیی شەوانە مەترسیدارترە؟ توێژینەوەکان دەریانخستووە ئەو ژنانەی هەمان بڕی شیرینییان لە شەودا خواردووە، ئاستی شەکری خوێنیان زۆر بەرزتر بووە بە بەراورد بەوانەی لە نیوەڕۆدا خواردوویانە. ئەم کاریگەرییە تەنانەت تا بەیانیی ڕۆژی دواتر بەردەوام دەبێت و دەبێت...

  دارچین؛ هاوڕێیەکی سروشتی بۆ نەخۆشانی شەکرە و پەستانی خوێن دارچین تەنها بەهاراتێکی خۆشبۆن نییە لە چێشتخانەکاندا، بەڵکو بۆ هەزاران ساڵە وەک دەرمانێکی سروشتی لە پزیشکی فۆلکلۆردا بەکاردێت. توێژینەوە نوێیەکان دەریانخستووە کە دارچین کاریگەرییەکی ئەرێنی بەرچاوی هەیە لەسەر کۆنترۆڵکردنی نەخۆشی شەکرە و ڕێکخستنی پەستانی خوێن . جگە لەوەى سەرچوەیەکى زۆر گرنگە بۆ ئاسن، کە ڕێژەیەکى بەرزى تێدایە.   دارچین و ڕێکخستنی شەکری خوێن نەخۆشی شەکرە کاتێک ڕوودەدات کە ئاستی گلوکۆز لە خوێندا بەرز دەبێتەوە، کە ئەگەر کۆنترۆڵ نەکرێت زیان بە دڵ، گورچیلە و دەمارەکان دەگەیەنێت. دارچین بەم شێوەیانە یارمەتیدەرە : １.                         دابەزاندنی شەکر دوای ژەمەکان : توێژینەوەکان دەری دەخەن خواردنی نزیکەی ٦ گرام دارچین دەبێتە هۆی خاوکردنەوەی بەتاڵبوونی گەدە، ئەمەش وا دەکات ئاستی شەکری خوێن دوای نانخواردن بە کتوپڕی بەرز نەبێتەوە . ٢ . باشترکردنی هیمۆگلۆبینی گلایکەیت (HbA1c): تاقیکر...

  کەی میهرەبانی دەبێتە هەڵە؟ ٧ بارودۆخ کە تێیدا نابێت "میهرەبان" بیت   هەندێک کەس پێیان وایە میهرەبانی هەمیشە وەڵامە، بەڵام ڕاستییە تاڵەکە ئەوەیە کە زیادەڕۆیی لە میهرەبانی دەتوانێت دڕندەیی بێت بەرامبەر بە خود و ڕێگەیەک بێت بۆ هاندانی ڕەفتاری خراپ لە کەسانی دیکەدا. توێژینەوە دەروونییەکان دەریدەخەن کە "ڕەزامەندیی هەمیشەیی" دەبێتە هۆی سووتانی دەروونی و ناڕەزایی قووڵ . بەپێی ڕاپۆرتێکی Global English Editing ، ساتێک هەیە کە دانانی سنووری پتەو و وتنی "نا" میهرەبانترین کارە کە مرۆڤ بتوانێت بەرامبەر خۆی و بەرامبەر بەرامبەرەکەشی بیکات. لێرەدا ئەو ٧ بارودۆخە دەخەینە ڕوو :   ١ . کاتێک کەسێک بەردەوام سنوورەکانت دەبەزێنێت جوان مامەڵەکردن لەگەڵ ئەو کەسانەی ڕێز لە سنوورەکانت ناگرن، وات لێ ناکات میهرەبان دەرکەویت، بەڵکو وەک کەسێکی "لاواز" نیشانت دەدات. ئەگەر هاوکارێک یان هاوڕێیەک سێ جار داوایەکی لێ کردیت و ڕەتت کردەوە، بەڵام ئەو هەر بەردەوام بوو، میهرەبانیی لێرەدا تەنها یەک مانای هەیە: "فێرکردنی ئەوانی تر بۆ ئەوەی ئیستغلالت بکەن ."   ٢ ...

  کاتژمێری سوور بۆ ڕۆژی ڤالانتاین: ڕەنگینییەک کە سۆز دەدرەوشێنێتەوە لەگەڵ نزیکبوونەوەی ڕۆژی خۆشەویستی، وردەکارییەکان دەبنە زمانی دەربڕینی هەستەکان. کاتژمێری سوور ئەمساڵ وەک یەکێک لە دیارترین ڕەوتەکانی مۆدە (Fashion Trends) دەردەکەوێت، کە تیایدا بوێری و ڕۆمانسیەت لە هاوسەنگییەکی بێوێنەدا کۆدەبنەوە. ڕەنگی سوور، کە هێمای هێز و سۆزە، نەک تەنها مەچەک دەڕازێنێتەوە، بەڵکو ڕەنگدانەوەی کەسایەتییەکی متمانەبەخۆ و ڕەسەنە .                                                                              گەڕانەوەی شکۆمەندانەی براندە جیهانییەکان خانووە پێشەنگەکانی کاتژمێر و زێڕینگەری لە جیهاندا، ئەمساڵ تیشکیان خستووەتە سەر ڕەنگی سووری قووڵ. لە کارتیێر (Cartier) بە دیزاینە کلاسیکەکانەوە، تا بولگاری (Bvlgari) کە لوکسی ئیتاڵی لەگەڵ ڕەنگی یاقوتی تێکەڵ دەکات . دیارترین شێوازەکانی ئەمساڵ : چەرمی ...

  لیستی ڕەشی پێکهاتەکانی جوانکاری: پارێزگاری لە تەندروستیت بکە لەم ساڵانەی دواییدا، چاودێریکردنی پێست تەنها وەک لایەنێکی جوانکاری نەماوەتەوە، بەڵکو بووەتە پرسێکی تەندروستیی جدی. پێست وەک گەورەترین ئەندامی جەستە، توانای هەڵمژینی ئەو ماددانەی هەیە کە ڕۆژانە لێی دەدرێت و گواستنەوەیان بۆ ناو خوێن. لێرەوە هۆشیاری دەربارەی پێکهاتە کیمیاییەکان دەبێتە زەروورەت . جیاوازی لە چاودێری: خۆراک بەرامبەر جوانکاری بەپێی ڕاپۆرتەکانی Healthline ، ئەو خۆراکانەی دەیانخۆین لەژێر چاودێرییەکی توندی وەک FDA دان، بەڵام بەرهەمەکانی جوانکاری هەمان ئاستی وردبینییان نییە. توێژینەوەیەکی ساڵی ٢٠٢١ دەریخستووە کە لە ناو ٢٣١ بەرهەمی باوی جوانکاریدا، زیاتر لە نیوەیان مادەی کیمیایی "هەمیشەیی" وەک PFAS یان تێدایە کە لە جەستەدا کۆدەبنەوە و تێکناچن . ٨ مادە کیمیاییە مەترسیدارەکە کە دەبێت لێیان دووربکەویتەوە : ١ . پۆلی ئیتیلێن گلایکۆل (PEGs): وەک شێدارکەرەوە بەکاردێت بەڵام دەبێتە هۆی خورانی توندی پێست . ٢ . پارابێنەکان (Parabens): مادەی پارێزەرن کە هاوسەنگی هۆرمۆنەکان تێکدەدەن . ٣ . ئەلەمنیۆم : لە د...